ГУМАВЫ ТАПАК
– Падымайся, Дзімон! – гарланіў над вухам Ахмед, трасучы мяне за плячо.
Я ледзь расплюшчыў вочы, з яшчэ большымі высілкамі падняў галаву і глянуў на ягоны цёмна-матавы твар, які за годы камернай сістэмы ніколькі не змяніў свой каўказскі колер.
– Колькі часу? – прабурчаў я, грукнушыўся назад у падушку.
– А 8-й.
– Дык што ты тлуміш мне розум?! У мяне шчэ пяць гадзін! Ты ўчора дрыхнуў увесь дзень і я цябе не падымаў.
– Не, там цябе са шмоткамі замовілі.
– З якімі шмоткамі? – адразу абудзіла мяне навіна.
– Ну так во, збірайся.
– Дык хто замовіў? – запытаў я, па-усходняму скруціўшы ногі на другім паверсе трохпавярховых нараў, які мы дзялілі з Ахмедам на дваіх: мой час быў з 13:00 да 01:00.
– А адкуль я ведаю? – таксама прыкрыкнуў і перасменшчык мой. – Прадольны адчыніў кармушку і загадаў збірацца.
Сапраўды, адкуль ён мог ведаць хто? Ды і якая гэта розніца? Я споўз са шконкі і пачаў збіраць сваю няхітрую гаспадарку. 
– Ну што, адчальваеш ад нас? – падышоўшы да мяне запытаўся Паша, з каторым мы ледзь выграблі ўчора з карцёжнае заварушкі.
Я кінуў яму з усмешкаю:
– Дык колькі можна цярпець вас тут, злых зэкаў? 
– Гэта так... - кінуў ён. – Мо заварыць што на дарожку?
– Ну давай, стаў, пакуль укладуся тут, – згадзіўся я і тут жа, узгадаўшы як робіць гарбату Паша, папярэдзіў: – Толькі не смалу!
– Лайт, Дзімон! Ты ж ведаеш, як я вару!
– Ага, ведаю, таму і кажу. 
Праз пятнаццаць хвілінаў я быў сабраўшыся і мы па чарзе рабілі па два глыткі з аднаго кубка, седзячы на пашынай шконцы – ніжняй вуглавой нары, дзе звычайна месцяцца самыя аўтарытэтныя прадстаўнікі зэкаўскай народнасці. Сам Паша, што праўда, не блатаваў, шконка перайшла да яго ад сябра – Антохі Зялёнага, з каторым па волі яны разам праколвалі накрадзеныя ў метро гаманцы і разам, з адной іглы, паднялі ВІЧ. Антоха ж, тры месяцы панаводзіўшы парадак у камеры, пару дзён таму паехаў на зону.
– Як надакучылі гэтыя пераезды, Паш, каб ты ведаў. 
– Я-та ведаю, больш напружваючага няма нічога ў турме, як пастаянна матацца туды-сюды.
– Каб хаця ведаць куды, а тое ж ніколі і нічога не гавораць.
– А што, не сказалі табе?
– А хто скажа?
– Зара, я паспрабую даведацца.
Паша рушыў да дзвярэй. Аб чым ён там гаварыў, я ў гэтым гармідары не чуў, але і па жэстах ягонае размовы з прадольным было зразумела, што нічога ён не даможацца. 
– Ды ён – ні бэ ні мэ – старшынка гэны, - злосна вымавіў Паша, сядаючы побач. – Ты во што.
– Ну.
– Калі прыйдзе карпусны за табою, – прапар, – ты ў яго запытай, а не скажа, проста адмаўляйся выходзіць. Я так заўсёды раблю. 
– Відаць, так і зробім, – згадзіўся я і расшпіліў свой кешар, які перад тым паставіў тут жа, побач з нарамі. – Гэта ўсё добра, але трэба нешта і прэзентаваць табе на памяць.
– О! – абрадваўся Паша. – Сала прэзентуй!
– Ага, дзе тут браць тое сала, з гэтымі трагладзітамі! – пажартаваў у адказ і я. 
– На во, – працягнуў я яму невялікую кніжыцу пра Хрыста "Не проста цесляр", – не хлебам адзіным!
Паша узяў твор Джоша Макдаўэла, масава выдадзены яшчэ на стыке эпох, у гады нацыянальна-духовага адраджэння.
– Па-беларуску?
– Ну а як жа?! – усміхнуўся я. – Чытаеш на мове? 
– Канешне. Я хоць з-за наркаты гэтае школу ня скончыў, але ж як ніяк беларус!
З супярэчлівым пачуццем суму і любові паглядзеў я на Паўла і адчуў, як мне нават шкада развітвацца з гэтым чалавекам - нейкая сяброўскай іскра зблізіла нас сярод пяцідзесяці мурашоў.
– Дзе Дашкевіч? – крыкнуў нехта ад дзвярэй.
– На месцы! – адгукнуўся я.
– Прыйшлі за табою!
Я падышоў да дзвярэй, ля якіх стаяў карпусны з маёй карткаю.
– Сабраўся? Давай хуценька, і так затрымаліся!
– Паслухай, а куды мяне пераводзяць?
–Там пабачыш!
– Сітуацыя такая, калі там гэткі ж бедлам, я нікуды не пайду.
Прапаршчык здзіўлена глянуў на мяне і зрабіў больш лагодны твар.
– Нармальная там камера, нармальная.
Я моўчкі глядзеў на карпуснога, разважаючы верыць яму ці не.
– Ды нармальная, я це гавару! - пацвердзіў ён яшчэ раз. - Пайшлі, толькі па-хуткаму.
– Ладна, зараз, забяру рэчы.
– Давай, Паш, – прамовіў я працягваючы руку, – пайду шукаць шчасця.
– Ну, трымайся там, Дзімон! Як трэба будзе што, ведаеш як мяне знайсці.
Мы паціснулі рукі.
– Дзякуй, сябар, ведаю.
Я ўхапіў сваю торбу і пасунуўся ды выхаду. З усіх бакоў загучалі галасы:
– Ну ўсё, апазіцыя, давай!
– Зьмітрук, сустрэнемся на барыкадах!
– Давай, Дзімон, як будзе дарога, адпішы!
– Давайце-давайце! – развітаўся я, цягнучы свае манаткі. – Як будзе, адпішу.
Падхапіўшы пад паху яшчэ і матрац, кімсьці для мяне скручаны і пакладзены ля парога, я выйшаў з камеры і гукнуў ў адчыненыя дзверы:
– Жыве Беларусь!
 – Жыве! Няхай жыве! Жыве вечна! - забухала навучаная доўгімі трэніроўкамі хата.
*** 
 - “Добры дзень,” - павітаўся я, зацягваючы ў камеру торбу, пасля ўсіх пераходаў не такую ўжо і лёгкую, і вату. Хата адказала цішынёю. Змясціўшы пад сцяною маёмасць сваю, я разагнуўся і агледзеўся. Убачанае надзвычай здзівіла мяне – каля 5, 5 метраў на 2, 5; уздоўж адной сцяны – вузкі стол, другой – дзве двойныя нары і, бліжэй да дзвярэй санвузел з умывальнікам, літарай “Г” адгароджаны ад камеры мятровай цаглянай перагародкаю і нацягнутай паверх шторкаю для ванны. 
Шакавацца было з-за чаго – у такіх хатах я яшчэ не сядзеў. Можа, гэта іх і называюць на Валадарцы “камерцыйнымі”? Але не, відаць, не камерцыйная – тых, кажуць зэкі, ёсць душ, лядоўня… а тут усё ж сціплей. Ды што мне тыя лядоўні – у тым ужо ўдача, што пашэнціла неяк вырвацца з тлуму на паўсотні, дзе сядзяць адзін на адным, дзе спаць нельга ні ўдзень, ні ўночы – апроч штук трыццаці заўсёды трымаючых варту глотак, гарланяць два прыймача, і адзін-два целіка. А тут толькі чатыры пары галасавых звязак, улічваючы мае ўласныя, і адзін тэлегляд, з якіх дзве пары спяць, адна пара сядзіць на нары і ціхенька чытае, а блакітны экран зусім адключаны ад сеткі. 
Таму рэагаваць на маё вітанне не было, ні жывых, ні жадаючых; толькі той, што чытаў, адарваў быўшы галаву ад газеты, пакруціў ёю пару разоў, назіраючы, як я ўкладваю рэчы, і паглыбіўся ў нешта жоўценькае ізноў.
Усё гэта было страннавата… Хацелася заварыць гарбаты, але грымець посудам і шукаць разеткі ў гэтым сонным царстве было неяк не вельмі ёмка. Што ж, сувацца ў чужую хату са сваімі ўстаноўкамі ніяк не выпадала, і я вырашыў пашпацыраваць на метрах двух прасторы – ад дзвярэй да стала.
 – Сядай, во, пасядзі, – паўшэптам прамовіў любіцель прэсы – ужо ў гадах дзядзька, невысокага росту, увесь белы і са спуджана-добразычлівым тварам.
 – Ды не, дзякуй, я пахаджу троху.
 Пасядзець у гэткім узбуджаным стане ў мяне не атрымалася б нават пры ўсім жаданні.
 – Цябе за што арыштавалі? – яшчэ праз пару хвілін ціхенька запытаў белы дзядзька.
 –За хуліганку.
 – І што пагражае?
 – Ужо нічога.
 – Гэта як?
 – Гэта свае два ўжо ўзяў.
 – Два гады…гэта таксама шмат.
 – Шмат? – усміхнуўся я. – Гэта ў разоў некалькі меней, чым я чакаў пару месяцаў таму. Ды і што такое два гады? На адной назе.
Дзядзька запытальна глянуў на мяне.
 – Ну, гэта ў зэкаў такі афарызм ёсць: “На адной назе!” – калі гаворка пра невялікі тэрмін. У нас жа звычайна як? Менш пяці не даюць і гэта лічыцца, што ты сарваўся.
Па тым, як здзіўлена лыпаў вачыма мой суразмоўца, было абсалютна ясна, што ў камернай сістэме ён першы раз і зусім нядаўна – пакуль яшчэ ягоны мозг не мог спасцігнуць, як пяць год можна лічыць срывам.
 – Вас-та за што пасадзілі?
 – Злоўжыванні.
 – О, гэта сур’ёзнае злачынства, – сыранізаваў я. – І дзе Вы злоўжывалі?
 – На фабрыцы. Быў я дырэктарам.
Белая галава схілілася над счэпленымі рукамі.
 – А што вы жадалі, баценька, трэба было кантрыбуцыю выплочваць крышуючым структурам, лазенку тапіць, стол накрываць, ну і гэтак далей, па патрэбах.
Дырэктар згодна затрос сядзінамі – не раз, відаць, разважаў ён над гэтаю прычынаю свайго тут знаходжання. 
 – Не для таго я жыццё пражыў, каб ім сталы накрываць. Такіх гнюсотаў я і за саветамі цярпець не мог.
 – Гэта, канешне, годна – спыніўся я і прамовіў выдыхаючы, – за гэта можна і пасядзець.

 – Э, разумнік, ты, мо, супакоішся? – прабухцела галава з-пад коўдры на вуглавой ніжняй нары.
 – А ў чым праблема? – здзівіўся я.
 – У тым, што трэба цішэй быць!
 – Дык а я што, скандалю?
Няправільная інтанацыя не спадабалася любіцелю дзённага адпачынку і ён прыпадняўся на локаць.
 – Ты з якой хаты?
 – Восем-дзевяць
 –І што ты ездзіш па турме?
 – Мяне возяць і я ежджу.
Гэтае “нахальства” маё канчаткова разварушыла цела пад коўдраю – яно паднялося і села на шконцы. Цяпер яго можна было аглядзець – было ў ім, на вока, цэтнер-паўтара масы брута, зверху цела месцілася вялікая галава з вялікім носам, вялікімі вушамі, аплыўшым тварам, што цягнуў на год 45, і двайным падбародкам, які пераходзіў адразу ў тулава; да тулава мацавалася дзве нагі-калодкі і таўшчэзныя рукі са сціснутымі кулакамі, якімі цела упёрлася ў нары і прарычэла:
 – Ты, я бачу, борзы надта?
Я працягваў рабіць па пару крокаў узад-уперад: апраўдвацца было глупа, а нешта тлумачыць – бессэнсоўна. Недачакаўшыся на рэакцыю гаспадар хаты зайшоў з іншага боку:
 – У цябе, увогуле, усё роўна?
 – У мяне-та роўна.
 – Мо прабіць, хто ты такі, чым дыхаеш?
 – Бяры прабівай, – абыякава адказаў я.
 – Ты ведаеш сматрылу за корпусам?
 – Я ведаю за турмою, можаш адпісаць яму па вечару.
 – І адпішам, а тое стрэмнаваты ты чэл нейкі – па турме цябе носіць, тут прыпёрся кіпішыць. Ты за што сядзіш увогуле?
 – Кажуць, хуліган я.
 – Паслухай сюды, ты давай нармальна!
 – Што значыць “нармальна”? – разумеючы, зрэшты, пра што загад, – не першую сотню разоў мне яго агучвалі, – але перапытаў я.
–  Без гэтых тваіх “кажуць”!
 – Ну, гэта дазволь мне самому вырашаць.
 – Ты што, нешта не разумееш?
 – Я разумею усё, але загадваць мне як размаўляць, ты не будзеш.
 – Так, прысядзь! – гаркнуў бас і паляпаў далонню па лаве насупраць сваёй нары. 
 – Для чаго?
 –Прысядзь-прысядзь, – настойваў ён.
Я падышоў да нары і прысеў на лаву, маючы ілюзію, што можа седзячы атрымаецца паразумецца. І як толькі я ўсеўся, бораў імклівым рухам рукі схапіў з падлогі свой тапак і ўрэзаў мне ім па твары. Першае імгненне я не зразумеў нават, што гэта такое адбылося. Але тут жа падарваўся з лавы і я, і падскочыў дырэктар, каторы уціснуўшыся паміж мною і гарою, якая так і засталася сядзець на нары, запратэставаў:
 - Валодзя, хлопцы, супакойцеся! Вы што!
Па правілах жанра трэба было біць у зубы. Хаця і было ясна, каб гэты дабраўся лапішчамі сваімі да майго кадыка, дык былі б усе шанцы з Сімонам Пётрам сустрэцца раней прызначанага тэрміну. Зрэшты, справа была не ў тым, што пачалося б потым. Таксама і не прыхільнік я небіблійнае тэорыі, якая падаецца некаторымі, як біблійная, што ўсё павінны мы цярпліва зносіць. Усё-ткі, трэба вялікая мудрасць, каб сарыентавацца, калі трэба, не зважаючы на абставіны, “Шашкі нагала!”, а калі трэба сцярпець. Не скажу, што я асабліва мудры, але ў такіх выпадках, бывае, трэба і пацярпець. Тым больш, калі рабіць, трэба было адразу, а я пачаў злякацца, разважаць нешта, глядзець на гэтага абаронцу свайго, што махаў рукамі… Карацей, атака была завалена. І як я пазней пераканаўся, гэта быў мой чарговы турэмны ўрок.
На верхняй нары, над Валодзем, заварушыўся яшчэ адзін жыхар.
 – Цяпер ясна, для каго раніцою месца вызвалялі.
 – Да, генерал, во – закінулі на нашую голаву.
Генерал пачаў злазіць з ложка, і я прысеў ды дырэктара – размінацца на маленечкім пятачку ўжо не было як.
Валодзя нешта яшчэ лаяўся; высокі вусаты зэк з вайсковаю мянушкаю пацягнуўся да санвузла курыць; дырэктарскі корпус невядома што, але вычытваў; я паглыбіўся ў роздум, як далей быць у якасна новай абстаноўцы, зусім ужо не радуючыся “элітарным” умовам утрымання.
 – Паслухай, цябе як? – ізноў сцішана запытаў дырэктар, адарваўшыся ад газеты.
 – Зьміцер.
 – Як-як? 
 – Зьміцер. Калі цяжка, можна – Дзіма.
 – Не, мне не цяжка, – перайшоў ён раптам на беларускую. – Я і сам у 94-тым за Пазняка галасаваў. Але ты…гэта…можа па-расейску давай?
 – Не, не буду, – адказаў я нават з усмешкаю ці тое сябе шкадуючы, ці тое дырэктара.
 – Дык будуць жа праблемы, – перасцярог прыхільнік Зянона.
 – Не першы і не апошні раз.
 – Ну, глядзі, я б лепш па-расейску…
*** 
– Прагулка! – крыкнуў паставы, ляпнуўшы па дзвярах і заглянуў у вочка.
– Ідзем! – адказаў генерал, кінуў акурак ва ўнітаз і запытаўся: – Валодзя, ты застаешся?
– Як заўсёды.
 – А ты, Францавіч?
– Не, Міхалыч, мушу зараз да следчага ісці, – адказаў дырэктар.
У мяне генерал не запытаўся нічога.
– Пойдзеш на прагулку, Зьміцер? – кінуўшы мне Францэвіч, па выразу твару каторага было бачна, як няёмка яму ад гэтае варажнечы ў камеры.
– Пайду, трэба праветрыцца.
Праз некалькі хвілін мы выходзім з хаты.
На калідоры старшына запісвае ў нататнік нумар камеры і колькі нас ідзе ды крычыць на ніжні паверх: “Пятнаццатая, два!” – мы сыходзім па лесвіцы на другі паверх, да наступнага паста,з якога галосяць тое ж: “Пятнаццатая, два!” – спускаемся яшчэ ніжэй, на першы паверх, які пяцю прыступкамі пераходзіць у нулявы падвальны, дзе чарговы дзяжурны раве таксама: “Пятнаццатая, два!” – паварочваем направа, адлічваем пяць тых крокаў уніз і, пакідаючы новы корпус, уваходзім у сутарэнні старога – доўгі шырокі калідор з арачнымі столямі. Вось, справа ад нас, капцёрка, куды здаюць зэкі матрацы і рэчы, калі едуць на суд, мы ідзем далей; вось, злева, жалезныя дзверы – ці не самыя масіўныя ў турме – за імі “спецкалідор” з камерамі для асабліва небяспечных і смяротнікаў, тут жа сядзіць на зэдліку яшчэ адзін прадольны з нататнічкам і калі мы раўняемся з ім, ён занатоўвае дзве лічбы і голасна іх агучвае: “Пятнаццатая, два!” – трымаючы рукі за спіною рушым наперад; вось, дзверы, за якімі адзін пралёт наверх вядзе да выхада са старога корпуса на турэмны двор (там яшчэ адзін корпус і – дзверы на свабоду, яны ж –дзверы ў турму і нам, звычайна, выпадае другі варыянт); і вось, далей па гэтым жа баку, паварот на прагулачныя дворыкі, ля якіх чакае нас апошні пост (за ім, праз метраў сем, канец сутарэнняў, у якім месціцца матрацная, дзе ў першы дзень сваёй турэмнай прапіскі кожны шчасліўчык атрымоўвае вату і пасцельную бялізну і здае ўсё гэта перад этапам на зону) і калі працэсія нашая падыходзіць да гэтага пятага паставога, каторы пяты раз за апошнія пару хвілін крыкам паўтарае: “Пятнаццатая, два!”, -- паварочваем направа, трапляючы ў адну з вежаў (якраз тую, што абрынулася ў 2008-м) і адразу выходзім у бетонны лабірынт з трох бетонных калідораў і сарака бетонных камер з кратамі і нацягнутай на іх сеткаю замест столі. Старшына,што працуе сёння на дворыках, запускае нас у даволі прасторную каробачку і зачыняе за намі дзверы.
Я пачаў шпацыраваць з аднога боку дворыка, генерал, таксама сам-сабе, з другога.
– Дык ты, што, з “дзекабрыстаў”? – запытваў усё ж ён праз нейкі час.
– Відаць, што з “дзекабрыстаў”. Толькі з “дзекабрыстаў” 18-га, а не 19-га.
– Чаму 18-га?
– Бо накрылі за суткі.
– А, нейкія там у дварах накінуліся?
– Ну.
– Чыталі мы пра справу вашую. А з гэтым тваім, як яго..
– Эдуардам?
– Так, Эдуардам, сядзеў пару дзён на Акрэсціна.
–  І як ён там быўшы?
– Нармальна, цвёрды такі хлопец. З дэсантуры толькі і ў заварушку такую – з агню ды ў полымя.
–  Так, пашчасціла яму і вайсковую шыхтоўку прайсці, і зэкаўскую распачаць.
Генерал спыніўся.
–  Тут ты можаш па-руску, тут ужо выпендрывацца не трэба.
Канешне, адкуль было ведаць беларускаму генералу пра беларускую шыхтоўку? Нешта я не падлічыў. Але, якая розніца – падлічыў бы з шыхтоўкаю, не падлічыў бы яшчэ з чым-небудзь – усё гэта пытанне толькі часу.
– А перад кім мне выпендрывацца? Зэкі ўсе раўны перад абліччам “правасуддзя”.
– З намі можаш па-нармальнаму, – настойваў генерал. – У Беларусі дзве дзяржаўныя мовы, таму давай-ка па-руску.
– Цікава, выходзіць ва ўсіх вас, – з іроніяй прамовіў я, – канстытуцыйнае двухмоўе – гэта заўсёды канстытуцыйная падстава забараніць размаўляць па-беларуску. І кожнаму, хто ў Беларусі забараняе размаўляць па-беларуску, гэтая забарона падаецца цалкам лагічнаю! Чаму ж я, спасылаючыся на двухмоўе, не затыкаю вам рот, каб вы па-руску не гаварылі, а вы лічыце законным заткнуць мне, каб я ў сябе ж дома, на сваёй ж мове размаўляць не смеў?!
– Таму, што беларускую мову ніхто не разумее і ніхто на ёй не размаўляе, апроч толькі, во, –  і генерал, хітнуў у мой бок, – адшчапенцаў.
Гэткае вызначэнне сацыяльнага статусу і смяшыла, і абурала адначасова, прымксіўшы мяне павялічваць абароты.
–  Хто гэтыя “ніхто”?! Я сяджу з зэкамі, многія  з каторых добра, калі школу скончыць скончылі, і яны мяне цудоўна разумеюць. А некаторыя нават пераходзяць на мову! Я з каўказцамі сяджу, каторыя і па-руску ледзь размаўляюць-та, і тое яны мне кажуць: “Добра, гавары как гаварыш, калі што не панімаць, мы спрашываць”. А як можна скончыць беларускую школу, беларускі універсітэт, потым мо яшчэ і акадэмію якую беларускую і не разумець беларускае ж, не ў стане быць і двух словаў звязаць на мове народа, які цябе выкарміў і адукацыю даў?! Гэта проста трэба даўнам быць, а не чалавекам з вышэйшай адукацыяй.
– Дык што гэта такое, твая беларуская мова? Гэта бедная, калгасная гаворка, руска-польская мяшанка.
– Калі мова першай у Еўропе Канстытуцыі і чацьвёртай у свеце друкаванай Бібліі бедная такая і нікчэмная, як на машынцы адгрукаў кожнае слова я, – забараніце яе зусім! Стагоддзямі з Захаду і Усходу дабівалі ды не дабілі, дык няхай свае ж манкурты дадушаць. Тады ўсё будзе зразумела. Тады, нарэшце, кожны будзе мець законнае права, пачуўшы мову “забраннага краю”, загадаць любому: “Заткніся ж ты!”
Далей  мы ўжо гулялі моўчкі. І гэта, відаць, было лепшае. Мяне не пакідала думка аб тым, што ўляпаўся я канкрэтна з гэтым пераводам. Тут за пару тыдняў ці звар'яцееш, ці раскруцішся і трэцяга не дадзена. Сапраўды, хоць ты бяры ды зашывай рот да самых вушэй і так сядзі. Вось табе і гармідар на паўсотні зэкаў, горш якога я думаў, і няма нічога. І як дзіўна ды невытлумачальна выходзіць – былы наркаман без адукацыі сярэдняй гаворыць: “Канешне, разумею, я ж – беларус!”, а гэтыя, з адукацыяй і сярэдняй і вышэйшай будуць далдоніць: “Не, не разумею!”, “Не, не магу!” ці яшчэ лепей “Забейся!” Хаця, ці так ужо невытлумачальна гэта? Вось, Хрыстос кажа пра самых мудрых з народу Свайго, пра адукаваных і знатных: “Слаўлю Цябе, Ойча, Госпад неба і зямлі, што закрыў гэта перад мудрымі і прадбачлівымі і адкрыў гэта малым; так, Ойча, бо так спадабалася Табе” (Лк.10:21). Так, Ойча, бо так спадабалася Табе!
За перажываннямі сваімі я не асабліва заўважыў і як генерала вывелі на кабінеты, і як потым за мною прыйшлі.
- Давай, харош тупацець тут ужо! – міралюбіва прыкрыкнуў малады старшына.
- Ага, пайшлі.
***    
Вярнуўшыся ў камеру, я застаў аднаго только Валодзю. Моўчкі зайшоў і сеў на нару дырэктара, ды, каб нечым заняць сябе, узяў нейкую газету і пачаў чытаць словы, якія ніяк не жадалі аб’ядноўвацца ў сказы і артыкулы.
– Гарбату будеш? – нечакана для мяне запытаў гападар.
– Можна, – згадзіўся я. Гарбаты хацелася вельмі.
Вова ўключыў імбрык – таксама дзіковінку для камернай сістэмы. Наш брат усё больш прывыкшы перапаленнымі кіпяцільнікамі. Я дастаў стаканчык з-пад пюрэ, які служыў мне кубкам, і заварку.
– Ты што, з гэтага п’еш?
– Дык а з чаго піць, калі ўсё забаронена? Калі ў шостым сядзеў, дык дазвалялі посуд. А цяпер, такі во маразм…
– На, будзе твой, – мой нядаўні вораг паставіў на стол пластмасавы кубак.
– Дзякуй… вялікі, – уразіўся я і ўзяў пакруціць кубак у руках – зэкі, і я сярод іх, любяць усё, што блішчыць. Асабліва, калі нічога няма.
Мне захацелася чымсьці аддзячыць.
– Пачастуйся гарбаткаю з прысмакамі.
– Гэта што такое? – заглянула ў развязаны пакунак вялікая галава.
– Ну, тут чорная гарбата і розныя там цвяточкі-ёлачкі, шышачкі-іголачкі, - працытаваў я аднаго расейскага рокера і патлумачыў пазіцыю. – Проста чорнай гарбаты я не любіцель асаблівы, тым больш яе на чыф зэкі хутка расцягваюць.
– Дык давай, паспрабуем.
Мы насыпалі зёлак у кубкі, Валодзя заліў кіпень, пасля чаго пачаў выкладаць прадукты з тумбачкі.
– Перакусіш што?
– Ды не, не галодны, - схлусіў я.
-– Зараз закінем тое-сёе, – не надаў увагі адмове маёй дзіўным чынам пагаладнеўшы чалавек-гара, – во, тут матуля толькі ўчора перадала цудоўных сардэлек, маіх любімых – вараных.
Спонсар банкета ўручыў мне кавалак хлеба і сардэльку, якая амаль вокаімгненна была праглочана.
– Ну, я бачу – ты зусім есці не жадаеш.
– Ага, зусім, – усміхнуўся я, узяўшы яшчэ адну сардэльку, мне працягнутую.
– Паслухай, ты не сіні на мяне за раніцу.
– Нічога, усякае бывае.
– Ты разумееш, дасталі мяне ўшчэнт гэтыя пракуроры, генералы, фабрыканты! Ніякае сілы няма з імі – ні паесці сабе зрабіць не могуць нічога, ні хату прыбраць. Як нянька ім!
– Што зробіш, нетурэмныя людзі.
– А мы што, нарадзіліся ў турме?
– Здаецца мне часам, – адказаў я, перажоўваючы дабаўку, – што і нарадзіліся…
– Э, кінь ты глупства! Не нараджаліся, а проста не прывылі ні на чыіх шыях сядзець. А гэтыя без мамкінай ці жончыный спадніцы – нікуды. Дык хай выпісваюць сабе пакаёвак, каб соплікі выціралі, –  усё абураўся Валодзя, але заўважыўшы, што другая сардэлька знікла там жа, дзе і першая, працягнуў мне чарговую і кавалак хлеба с кетчупам.
– На, еш, гэтым, – ён хітнуў у бок сцяны, – я нікому не даю – абыдуцца.
– Ну, хіба апошнюю, бо бакі ўжо запраўлены.
– Таму я на такім узводзе суткамі, – тлумачыў далей замучаны генераламі зэк. – А тут ты яшчэ, я з прасоння разумею праз слова. Падумаў спачатку, што ты вашчэ глум ловіш.
– Ды не, які глум можа быць.
– Канешне, цяпер ясна, а так жа, я ніколі не сустракаў, хто на мове гаворыць. Ды і па целіку ж нават няма такіх каналаў, каб па-беларуску былі?
– Не ведаю, я целік даўно выкінуў.
– На волі я б і сам выкінуў, а тут сумнавата без яшчыка, – згадзіўся Валодзя і працягную сваю думку далей: – Раней неяк я з L. сядзеў, ведаеш?
– Ведаю.
– Добры хлопец такі, ні за што не пераймаўся, як за правал.
–Так, чэл адданы. А што правал, дык правал… ды толькі ці ён вінаваты ў тых правалах.
– Ага, ніхто не вінаваты, і так ужо 18 год. Во, якраз перад табою яшчэ адзін невінаваты быў – N., каторага і перавялі, каб табе месца вызваліць. Ведаеш яго?
– Ведаю.
– І што скажаш пра яго?
– Нармальны чэл, калісьці актыўнічаў, потым сышоў з-за працы.
– Тут ён спакойна сядзеў, пытанняў не было – любіў падрыхнуць і перакусіць добра.
– Дык а хто ў турме не любіць перакусіць? – засмяяўся я і запытаў: – з кім яшчэ сядзеў?
– Кандыдат ваш, R., ведаеш такога?
– Ведаю. І цікава, як ён табе?
– Мне спадабаўся вельмі. Надзвычай грунтоўныя рэчы гаварыў, адукаваны, інтэллігентны – такія і павінны кіраваць краінаю. Даў ён мне кантакты свае, выйду – абявязкова звяжуся. У мяне ёсць чым дапамагчы, і сябры талковыя. Харош ужо кукішы на кухні круціць. А ты падтрымліваў яго?
– Я не падтрымліваў. Не вельмі пасавала мне ягоная стратэгія выбарчая. Але, бачыш, кожны знайшоў свайго – табе гэты спадабаўся, камусьці – іншы.
Валодзя ці тое згаджаючыся, ці тое разважаючы аб чым сваім паківаю галавою.
– Пайду трошкі асвяжуся, нешта ажно ў пот кінула ад гэтай траўкі-мураўкі, – запытальна прамовіў я, калі зрабіў апошні даўкі глыток.
– Ну гарбата ў ця са спецэфектамі, – пацвердзіў Вова, выціраючы пот рукавом з ілба. – Давай, толькі глядзі там асцярожней – кран скручаны.
Апаласнуўшы рукі вадою, я ўзяў кавалак мыла і зірнуў у люстэрка, з якога глядзеў на мяне вораг народа з адбіткам на твары гумавага тапка 44-га памера. Я ажно схамянуўся: няўжо так і праходзіў паўдні?.. І ўсё з-за чаго? Здаецца нават, што з-за нічога, на роўным месцы. З-за таго толькі, што Валодзя разважыў пра мову, як пра глум над сабою. Але ці ён вінаваты ў гэтым? Гэта бяда народу нашага і ён – толькі адзін з яго прадстаўнікоў. А хто вінаваты, дзяржтэлеканалы? Дык а з іх што спытаць? Палітыку генацыду ніхто не адмяняў і яны – толькі бязвольныя паслугачы гэтага стратэгічнага кірунку.
“Дык дзе ж, дзе корань нацыянальнага нігілізму?” – крычала ўва мне пытанне. І тут адкрылася мне дзікая, але простая як Божы дзень і ўсёвытлумачаючая думка: “Корань-та – у нас саміх!” Так, перш за ўсё самі і вінаватыя ў бяспамяцтве гэтым. Падумаць сабе! – толькі за апошні месяц, толькі ў гэтай камеры сядзела тры барацьбіта за новае жыццё і ні ад кога! ні ад кога з іх! не пачуў Валодзя беларускага слова.
Ну добра, Эдуарда, з каторым сядзеў генерал, я не лічу – ён толькі з войска, з якога, за пару месяцаў да выбараў прыйшоў у МФ. Я і сам, калі далучыўся да руху, з паўгода пераадольваў комплексы свае і псіхалагічныя бар’еры, каб перайсці на матчыну. Таму зразумець я магу сябра майго, каторы ўжо з зоны пачаў пісаць лісты толькі па-беларуску.
А як жа з тымі трыма быць?
L. – мфавец нулявых, геройскі бараніў Курапаты, на Акрэсціна ўсе камеры выкачаў, гутарыў па-беларуску. І што, вось ён на Валадарцы, і ён анемявае? Так, на жаль, анемявае, але толькі на беларускую мову.
N. – мфавец цяперашні, на фронце ахвяраваў усім – і вучобаю, і стасункамі з роднымі, па-беларуску заўсёды – як рэпу грызе. І вось, ён у турме і што? Анемявае? Божа, анемявае, але таксама толькі на беларускую мову.
А гэта – кандыдат R., ледзь не самы галоўны патрыёт у нядаўнім мінулым, за каторымі свядомыя стаялі тысячнымі шэрагамі. І вось, і ягоныя выбары скончыліся ў камеры. Што з ім? Ён анемявае? Так, ён анямеў. Ён анямеў па-беларуску. Як і ўвесь народ наш.
Дык а што мы патрабуем ад людзей паспалітых? Што мы дамагаемся іншых законаў, канстытуцыйных фармулёвак і нават улады, прыкрываючы ўсё гэта ідэаламі адраджэння Бацькаўшчыны, калі для адраджэння Бацькаўшчыны не трэба нічога – ні законы, ні канстытуцыі, ні нават улада. Для адраджэння Бацькаўшчыны трэба толькі адно – каб патрыёты мовы пачалі на гэтай мове размаўляць. І ўсё! І з гэтым лічыліся б і Беларушчыну ненавідзячыя. Каб заўтра на вуліцы нашых гарадоў хаця б кожны трэці на родная мове, дык Рускі са знакам якасці сам бы перапісаў імгненна і законы, і канстытуцыі.
Аднак якою можна мроіць беларусізацыяй, калі самыя пасвячоныя адважваюцца на геройства размаўляць па-беларуску толькі ў партыйных офісах?! Дзіка? Дзіка. Дзічэй і не прыдумаць.
Але не, што гэта я, брашу, даруй Божа! Прыдумаць і яшчэ дзічэй. Дзічэй – гэта калі эліта – людзі, каторыя прэзентуюць на ролю настаўнікаў для 10-мільённага народу, на ролю лідэраў пераменаў, баяцца, саромеюцца па-беларуску размаўляць нават у офісах партыйных. І, зноўку, гаворка ж не пра тых, хто пачуўшы мову Купалы можа цьвердзіць адно толькі: “Ненавіджу! Ненавіджу! Ненавіджу!”, гаворка – пра альтэрнатыўную афіцыйнай нацыянальную і палітычную эліту! Дастаткова ўключыць “Радыё Свабода”, каб пераканацца, як шмат у Беларусі гэтых сымбаляў новага жыцця, каторым нават у эфіры “РС” сорамна пару словаў адкаменціць па-беларуску. І іх жа ніхто не прымушае ўсё жыццё сваё мяняць на беларускі лад, не. Але ж пару словаў-та па-беларуску на беларускае пытаннечка можна? Ды канешне можна! І пару словаў можна і напоўніць усё жыццё новаю зямлі сваёй, якой ты служыць бярэшся, таксама можна. Было б жаданне! І прыкладаў – тысячы! Але – не! Як жа – сорамна і ганебна!
Госпадзе, пад якім жа мы ўсе комплексам жывем – комплексам нацыянальнае непаўнавартаснасці! Мы лічым сябе, зямлю сваю, старажытную мову – булатны клінок, - усё тое, чым адарыў Ты нас, - і, адпаведна, народ свой лічым – непаўнацэннымі! Пра якія перамены можна шаварыць? Хто іх даможацца? Хто павядзе да духовага і нацыянальнага адраджэння? Тыя, хто лічаць сябе другасортнымі?
Дык як жа быць?..
Не, мы не расчаруемся ў блаславенствах Тваіх. Яны непаўнацэннымі быць не могуць. Яны цудоўныя. І не кожны, далёка не кожны народ так шмат і ў такой пргыжосці іх мае. Таму мы будзем абвяшчаць Слова. Мы не анямеем. Мы не засаромеемся. Нават калі будзе цяжка. Нават калі будзе невыносна. Мы будзем гаварыць.
Я намыліў твар і амыў яго халодная вадою. 
Будзем. Нават, калі першым трэбы атрымаць гумавым тапкам па мордзе, тым, хто ідзе за намі будзе прасцей.
Мазыр, ПК-20, 1.XI.2012